विश्व शक्ति संघर्षबीच नेपाल : आर्थिक निर्भरता, मिडिया प्रवृत्ति र सुरक्षा रणनीति

✍️ विवश खड्का

आजको समय केवल आन्तरिक राजनीति, चुनावी परिणाम वा व्यक्तिविशेषको हार–जीतमा सीमित हुने समय होइन। देशको बहसको स्तर कति गहिरो छ भन्ने कुरा त्यसले कुन विषयलाई प्राथमिकता दिन्छ भन्नेबाट मापन हुन्छ। दुर्भाग्यवश, नेपालको वर्तमान बहस अझै पनि सतही विषयहरूमा केन्द्रित देखिन्छ, जबकि विश्व अत्यन्त संवेदनशील र अस्थिर अवस्थातर्फ अघि बढिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा राष्ट्रले आफ्नो ध्यान दीर्घकालीन रणनीति, सुरक्षा र आत्मनिर्भरतातर्फ केन्द्रित गर्नुपर्ने आवश्यकता झन् तीव्र रूपमा महसुस भइरहेको छ।

आज विश्वमा शक्ति सन्तुलन तीव्र रूपमा परिवर्तन भइरहेको छ। इजरायल, रसिया, अमेरिका, पाकिस्तान र अफगानिस्तान लगायतका देशहरूबीचको द्वन्द्वले विश्वलाई गम्भीर संकटतर्फ धकेलिरहेको छ। मध्यपूर्वमा देखिएको तनावले कच्चा तेलको आपूर्तिमा असर पारिरहेको छ भने रसिया–युक्रेन युद्धले ऊर्जा आपूर्ति प्रणालीमा गहिरो असन्तुलन सिर्जना गरेको छ।

अमेरिका, चीन र भारत जस्ता शक्तिशाली राष्ट्रहरूबीचको प्रतिस्पर्धाले विश्वलाई अझ अस्थिर र अनिश्चित बनाइरहेको छ। यस्तो परिवेशमा नेपाल जस्तो सानो र भूपरिवेष्ठित राष्ट्रका लागि चुनौतीहरू झन् जटिल बन्दै गएका छन्। नेपालको आर्थिक संरचना अझै पनि कमजोर अवस्थामा छ।

हामी साधारण सियो–धागो जस्ता आधारभूत वस्तुहरू समेत पर्याप्त रूपमा उत्पादन गर्न सक्दैनौँ। यसैसँगै, नेपाल पूर्ण रूपमा कच्चा तेल, ग्यास र पेट्रोलियम पदार्थमा आयातमा निर्भर छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा हुने सानो उतार–चढावले पनि नेपालको अर्थतन्त्रमा ठूलो असर पार्ने अवस्था छ। विश्वमा युद्ध चर्किँदा ऊर्जा संकट गहिरिन्छ, जसले नेपालमा महँगी, आपूर्ति समस्या र आर्थिक अस्थिरता निम्त्याउँछ।

यद्यपि नेपालसँग जलस्रोतको ठूलो सम्भावना छ, यसको प्रभावकारी उपयोग अझै हुन सकेको छैन। ऊर्जा आत्मनिर्भरता हासिल गर्न सके नेपालले ठूलो आर्थिक र रणनीतिक सुरक्षा प्राप्त गर्न सक्छ। तर, यसतर्फ पर्याप्त ध्यान नदिइनु हाम्रो कमजोरी हो।

यसैबीच नेपालको मुख्यधारा मिडियाको भूमिका पनि गम्भीर प्रश्नको घेरामा परेको छ। मिडियाले समाजलाई सही दिशा दिनुपर्ने हो, तर प्रायः चुनावी माहोल, नेताहरूबीचको आरोप–प्रत्यारोप र क्षणिक विवादलाई प्राथमिकता दिँदै आएको देखिन्छ। गहिरो अध्ययन, अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थिति, ऊर्जा संकट, आर्थिक जोखिम जस्ता विषयहरूमा खोजमूलक पत्रकारिता कमजोर देखिन्छ। अझ चिन्ताजनक पक्ष भनेको कतिपय मिडियामा देखिने चाकडी प्रवृत्ति हो, जहाँ निष्पक्ष सूचना दिनुभन्दा कुनै निश्चित शक्ति, दल वा व्यक्तिको पक्षमा झुकाव देखिन्छ। यसले मिडियाको विश्वसनीयतामा प्रश्न उठाउँछ र जनतामा भ्रम सिर्जना गर्छ।

मिडियाको यस्तो प्रवृत्तिले नागरिकको सोचमा पनि प्रत्यक्ष असर पार्छ। जब मिडिया नै सतही र पक्षपाती हुन्छ, तब समाजमा गम्भीर बहसको वातावरण बन्न सक्दैन। परिणामस्वरूप, राष्ट्रिय महत्वका विषयहरू ओझेलमा पर्छन् र क्षणिक मुद्दाहरूले स्थान लिन्छन्। यसै सन्दर्भमा सामाजिक सञ्जाल, विशेष गरी फेसबुकमा देखिएको प्रवृत्ति झन् चिन्ताजनक छ।

आज धेरै मानिसहरू कुनै पनि विषयमा पर्याप्त जानकारी र अध्ययनबिना जथाभावी लेख्ने, अफवाह फैलाउने र व्यक्तिगत आक्रमण गर्ने प्रवृत्तिमा संलग्न छन्। “फेसबुके राजनीति” ले विचारभन्दा भावनालाई प्राथमिकता दिन थालेको छ। कसैलाई मन नपर्ने नेतामाथि निरन्तर आलोचना गर्ने तर देशको दीर्घकालीन भविष्य, सुरक्षा, अर्थतन्त्र र अन्तर्राष्ट्रिय परिस्थितिबारे गम्भीर चासो नदेखाउने प्रवृत्ति व्यापक रूपमा देखिन्छ।

यसरी सामाजिक सञ्जालमा फैलिने अधुरो, भ्रमपूर्ण वा पक्षपाती सूचनाले समाजमा विभाजन, द्वन्द्व र गलत धारणा पैदा गर्न सक्छ। यसले वास्तविक समस्याबाट ध्यान हटाएर समाजलाई सतही बहसमा अल्झाइराख्छ। सूचना प्रविधिको युगमा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता महत्त्वपूर्ण भए पनि त्यससँगै जिम्मेवारी र तथ्यमा आधारित दृष्टिकोण पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

नेपालको भौगोलिक अवस्थाले पनि विशेष सावधानीको माग गर्दछ। भारत र चीनबीचमा रहेको नेपालले सन्तुलित कूटनीति अपनाउनुपर्ने अनिवार्य छ। साथै अमेरिका र रसिया जस्ता राष्ट्रहरूसँग सम्बन्ध राख्दा राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ। कुनै एक पक्षतर्फ अत्यधिक झुकाव देखाउनु दीर्घकालीन रूपमा जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।

नेपालको सुरक्षा बहुआयामिक विषय हो। आर्थिक, ऊर्जा, खाद्य र साइबर सुरक्षासमेत यसका महत्वपूर्ण पक्षहरू हुन्। यदि यी क्षेत्रमा कमजोरी रह्यो भने बाह्य दबाबसँग जुध्न कठिन हुन्छ। त्यसैले समग्र सुरक्षा दृष्टिकोण अपनाउनु आवश्यक छ।

अबको आवश्यकता भनेको बहसको दिशा परिवर्तन गर्नु हो। देशलाई केवल तत्कालीन राजनीतिक घटनाक्रममा सीमित राख्ने होइन, दीर्घकालीन रणनीतिक विषयहरूमा केन्द्रित बहस आवश्यक छ। ऊर्जा आत्मनिर्भरता, औद्योगिक विकास, आयात प्रतिस्थापन, अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीति र सम्भावित विश्व संकटको तयारीजस्ता विषयहरूलाई राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्याउनुपर्छ।

अन्ततः, आजको विश्व अस्थिर र अनिश्चित अवस्थामा रहेको छ। इजरायल, रसिया, अमेरिका, पाकिस्तान र अफगानिस्तान लगायतका देशहरूबीचको द्वन्द्वले विश्वलाई निरन्तर प्रभावित गरिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा नेपालले आफ्नो वास्तविकता बुझ्नुपर्छ—हामी सियो–धागोदेखि लिएर कच्चा तेल, ग्यास र पेट्रोलियम पदार्थसम्ममा परनिर्भर छौँ।

यदि मिडिया जिम्मेवार बन्न सकेन, सामाजिक सञ्जालमा सचेतना बढेन र नागरिकले गम्भीर विषयमा चासो देखाएनन् भने भविष्य अझ चुनौतीपूर्ण बन्न सक्छ। त्यसैले अबको बाटो स्पष्ट छ—सचेत नागरिक, निष्पक्ष मिडिया, सुदृढ नीति र दीर्घदृष्टिको संयोजनबाट मात्र देशलाई सुरक्षित, स्थिर र समृद्ध बनाउन सकिन्छ ।